محراب مسجد جامع ارومیه

از سردر که وارد شوی، خطی تو را به گنبد خانه می‌رساند که از هشتی، صحن، ایوان و شبستان می‌گذرد و به جایی در گنبدخانه ختم می‌شود. جایی در یک گودی، یک تورفتگی که قرار است محل جهاد اکبر مومن باشد؛ محراب؛ شاعرانه ترین قبله نمایی که ممکن است ببینی. فرقی نمی‌کند متعلق به مسجد جامع شهر باشد یا مسجدی کوچک در گوشه شهر. هنرمند سازنده‌اش هر چه در چنته دارد در سفره محراب می‌گذارد تا هم تو را مسحور کند و هم خود اجری ببرد.

محراب مسجد جامع ارومیه

«خداوند همانند چراغدانی است که درآن چراغی پر فروغ باشد. آن چراغ در حبابی قرار گیرد؛ حبابی شفاف و درخشنده همچون یک ستاره فروزان. این چراغ با روغنی افروخته می‌شود که از درخت پربرکت زیتونی گرفته شده است که نه شرقی است و نه غربی...» می‌توان گفت تمام نقش و نگارهای داخل تو رفتگی محراب، تمثیلی تجریدی از آیه 35 سوره نور هستند.

محراب مسجد جامع ارومیه


مهراب در آیین مهر
در آیین مهر ، مهراب محل قرار گرفتن مجسمه مهر و محل پرستش اوست. بعضی کارشناسان معتقدند محراب مسجد گرفته شده از مهراب در آیین مهر است. اما بعضی دیگر آن را محل ستیز با نفس می‌دانند و به تشابه این دو اعتقادی ندارند. مهر در غار متولد شده بود. مهریان هر جا غاری می‌یافتند، آنجا را مهرابه می‌نامیدند و در آن به پرستش او مشغول می‌شدند و اگر غاری در آن اطراف نبود، زمین را می‌کندند و معبد را در آنجا بنا می‌کردند. این معابد پنجره نداشتند. تنها نوری که از روزن کوچک سقف معبد داخل می‌شد، بر نقش مهر می‌تابید. مهر، فرشته دوستی و مظهر زندگی برای مهریان بود. معنای لغوی محراب، جایگاه کارزار با شیطان، لانه و پناهگاه شیر است و در معماری به فضای افروختن‌ آتش در آتشکده، محل نشستن واعظ و طاقنمایی که جهت قبله را مشخص می‌کند گفته می‌شود.
سلجوقی‌ها سر در تا محراب را در یک مسیر روبه قبله و در یک محور می‌ساختند اما قبل از آنها به این مسئله توجه چندانی نمی‌شد. گاهی حتی جهت قبله به درستی تشخیص داده نمی‌شد. چند محرابی بودن بعضی مساجد به همین دلیل است. مهرابه به شکل متداول آن - با مجسمه مهر در حال قربانی کردن گاو - وجود ندارد اما مهرابه ‌هایی به شکل 2 دالان عمود بر هم در کنار آب، هنوز هم در ایران باقی است . مهرابه‌های غاری قدمگاه در نیشابور و آذربایجان، غار اصحاب کهف در سبزوار و دکان داوود در کرمانشاه از آن جمله‌اند.
سابقه ساخت محراب کاملاً روشن نیست؛ آنچه مسلم است در زمان پیامبر(ص) وجود نداشته. ظاهرا پیشینه ساخت محراب در مسجد به دوران خلافت ولیدبن عبدالملک باز می‌گردد. مسلمانان در سرزمین‌های مفتوحه، محرابی در جهت قبله می‌ساختند تا به سمت کعبه نماز بگزارند.

محراب مسجد جامع ارومیه

محراب مسجد جامع ارومیه را عبدالمؤمن بن شرفشاه ـ نقاش تبریزی ـ ساخت. او این محراب را در سال 676 هجری قمری برای مسجد جامع ارومیه ساخته است. عکس زیر گچبری این محراب را قبل از تعمیر نشان می دهد:

محراب مسجد جامع ارومیه