بررسی خطر زلزله در شهر ارومیه

مقدمه ای بر زلزله خیزی شهرستان اورمیه


شهرستان اورمیه مرکز استان آذربایجان غربی با جمعیتی افزون از یک میلیون نفر در منطقه ی فعال از نظر زلزله خیزی قرار دارد. فرو رانش صفحه آناطولی در میکرو پلیت آذربایجان سبب شکسته شدن سنگهای زمین در آذربایجان و بوجود آمدن گسل ها و زون گسل در غرب آذربایجان شده است که این مساله ریسک زلزله را در آذربایجان غربی افزایش داده است. بطور کلی گرچه شهر اورمیه از نظر سایزمو تکتونیکی در شعاع کم فاقد هر گونه گسل اکتیو و کواترنر می باشد ولی گسلهای الف ) دریاچه اورمیه ب) کسل شمال و جنوب سلماس ج) خطواره اورمیه د) گسل اشنویه ه) گسل کوه شهیدان می تواند سبب زلزله در محدوده شهر اورمیه و نهایتا تخریب در اورمیه گردد.

علت به وجود آمدن گسل دریاچه ارومیه

گسل تبریز یک گسل امتدادی راست لغز است که از کوههای زنجان – سلطانیه تا کوه‌های آرارات در ترکیه تداوم دارد و در طول این گسل در فاصلة بستان آباد تا سلماس پدیده‌های ژئوفیزیکی متنوعی دارد که شامل جابه‌جایی و قطع شدگی آبراهها، اختلاف ارتفاع و ایجاد پرتگاه گسلی، درة گسلی، چشمه‌های گسلی ، آبهای زاینده و استخرهای طبیعی و دریاچة ارومیه است.

با توجه به بررسیهای لرزه خیزی حداکثر بزرگی زلزله در پهنة شمال تبریز ۷/۷ M= و در پهنة دریاچة ارومیه ۸/۶ M= تخمین می‌گردد.

دریاچه اورمیه و گسل درون آن

دریاچه ارومیه بزرگترین دریاچه ایران است که در شمال باختری کشور به صورت یک حوضه بسته میان کوهساری شکل گرفته است. این دریاچه با درازای ۱۴۰ کیلومتر و پهنای متغیر بین ۱۵ تا ۵۰ کیلومتر دارای میانگین مساحتی در حدود ۵۰۰۰ کیلومتر مربع می باشد. از مجموعه نظریات مختلف چنین بر می آید که دریاچه ارومیه احتمالاً بازمانده ای از دریای تتیس و بخشی از دریای مدیترانه بوده که اکنون جدا مانده و از اواخر میوسن شکل گرفته و کم کم کوچکتر شده است. در حالت کنونی دریاچه ارومیه به صورت یک زون فرونشست تکتونیکی می باشد که در پیرامون و مرزهای آن چندین گسله مهم را می توان باز شناخت .

سنگ کف نهشته های نرم و آبدار دریاچه که بطور عمده ا. سیلت و رس تشکیل یافته است در بیشتر جاها از نهشته های کهن تری تشکیل شده که برونزد آنها را در زمینها ی پیرامون دریاچه و در پادگانه های بلند می توان دید که فسیل های موجود در آنها نشانه محیط نه چندان شور محیط رسوبی آنزمان می باشد. نهشته های نرم دریاچه ارومیه بیشتر از بار رسوبی رواناب ها و سیلابهای جنوبی و شمالی آن تامین می شود که منشاء آنها بطورعمده نهشته های دریاچه ای سازند مراغه، شیلها و ماسه سنگهای کرتاسه و نئوزن، آهکهای سازندقم و توده های گرانیتی می باشد. جنس نهشته های دریاچه بیشتر رس، سیلت ، کمی ماسه ریزدانه و خیلی کم رسوب شیمیایی درجا می باشد. نهشته های آواری آن بیشتر از نوع چند آمیزه اند که در آنها کوارتز، کلسیت و میکا فراوانتر از بقیه می باشند. کانی های رسی در این نهشته های آواری بیشتر از نوع ایلیت، کائولینیت و کلریت می باشند.

– گسله ارومیه :

– این گسله دنباله گسل شمال تبریز بشمار می آید که از ماکو بطرف جنوب ادامه دارد و از غرب دریاچه ارومیه گذشته و به رودخانه زرینه رود ختم می شود و ممکن است فرورفتگی دریاچه ارومیه بعلت همین گسل باشد


مقدار مواد آلی موجود در نهشته های دریاچه ارومیه عموماً کمتر از پنج درصد است ولی در ماندابها و باتلاقهای شور دریاچه این مقدار به پانزده درصد نیز می رسد. در حالت میانگین غلظت نمک در آب دریاچه به ۲۵۰ گرم در لیتر می رسد. با توجه به میزان شوری آب دریاچه ارومیه و مقدار قابل ملاحظه رسوب وارد شده به آن جز در محل مصب رودخانه این نهشته ها عملاً از نوع مواد معلق در آب می باشند، که بطور همگن و افقی در سطح دریاچه پخش می شوند. با توجه به غلظت آب دریاچه مدت زمان زیادی طول می کشد تا این نهشته ها ته نشین شوند.

بر اساس بررسی های انجام شده و گمانه هایی که در امتئائ بزرگراه شهید کلانتری حفر شده است مشاهده می گردد که نهشته های نرم دریاچه ارومیه از لایه بندی بسیار ظریفی برخوردار می باشد. در سواحل ارومیه و تبریز در نمونه های استخراج شده در اعماق ، لایه های ماسه ای بسیار ظریفی با ضخامت حداکثر تا دو میلیمتر قابل رویت می باشند. وجود یا عدم وجود این لایه های ماسه ای می تواند ویژگیهای مهندس نهشته ها را بنحو قابل ملاحظه ای تحت تاُثیر قرار دهد. میزان ذرات ریزتر از ۷۵ میکرون تا عمق ۱۵۰ متری بطور متوسط ۹۵ درصد است که خود حاکی از ریزدانه بودن نهشته ها می باشد. مصالح بخش میانی دریاچه بطور عمده در حد فاصل رس لاغر (CL)تا لای (ML)قرار دارند. فعالیت نهشته ها از سطح به عمق از یک روند تقلیلی برخوردار می باشد. با افزایش فعالیت نهشته ها زاویه اصطکاک داخلی، ضریب نفوذپذیری (K) و ضریب تحکیم (Cv)کاهش یافته و اندیس فشردگی (Ce)افزایش می یابد. معمولاً حساسیت نهشته های قشر فوقانی بیش از قشرهای تحتانی است. از بررسی نتایج مربوط به آزمایشهای برش پره ای و نفوذ استاندارد و آزمایش مقاومت تک محوری چنین بر می آید که مقاومت برشی نهشته ها بطور قابل ملاحظه ای با عمق افزایش می یابد و حساسبت نهشته ها تا عمق ۴۰ الی ۴۵ متری کاهش می یابد. با توجه به نتایج فوق و زلزله خیزی منطقه احداث پل در دریاچه اورمیه بایستی با دقت زیادی انجام گیرد.


گسله کوه شهیدان :

گسله ای است با راستای خمدار شمال – جنوب شیبی به سوی شرق و درازای ۲۸ کیلومتر که در غرب ارومیه نزدیک مرز ایران در ترکیه دیده می شود .

گسله کوران آباد :

گسله ای با درازای ۲۰ کیلو متر و راستای شرق شمال شرقی غرب – جنوب غربی در شمال غربی ارومیه دیده می شود . با در نضر گرفتن شکستن حد اقل نصف این گسل زلزله ای به بزرگی بیش از ۵/۶ به وقوع خواهد پیوست

گسل اشنویه

این گسل از شمالغرب اشنویه به طول ۲۰ کیلومتر عبور میکند . با در نظر گرفتن شکستن حد اقل نصف این گسل زلزله ای به بزرگی ۶/۶ درجه به وقوع خواهد پیوست.


گسل سلماس

این گسل سبب زلزله بزرگ ۱۷ اردیبهشت سال ۱۳۰۹ سلماس می باشد که طی ان شهر و تمام روستاهای سلماس نابود شد. با فعالیت این گسل زلزله ای به بزرگی ۷/۷ درجه به وقوع خواهد پیوست. ای گسل در ۹۰ کیلومتری شمال اورمیه قرار دارد.


نتایج و بحث

همانطور یکه مشاهده گردید در محدوده شهر اورمیه گسل بزرگ و فعالی که سبب زلزله های بزرگ شود وجود ندارد و آنچه که دیده شد گسلهایی است در محدوده شعاعی ۱۰۰ کیلومتر که هم از نظر زلزله های تاریخی و چه از نظر زلزله های معاصر بزرگ نظیر زلزله بزرگ سلماس به بزرگی ۲/۷ نمی تواند شهر اورمیه را تحت الشعاع خود قرار دهد. با این حال وجود گسل در یاچه اورمیه و احداث پل بر روی آن از نقطه نظر زلزله شناسی و مهندسی زلزله بسیار تامل بر انگیز می باشد. که در این باره پیشنهاد می گردد مطالعات ریز پهنه بندی در این منطقه انجام گیرد/ با توجه به سایزموتکتونیک منطقه اورمیه ریسک زلزله در منطقه دارای حساسیت مثلا شهر های سلماس و خوی و ماکو و حتی اشنویه نمی باشد. با این حال اقدامات درباره پیشگیری از خطرات زلزله احتمالی در اورمیه با توجه به جمعیت و اهمیت زیاد ضروری و لازم می باشد.


۱ – Nogol- sadat , M.A.A . Seismotecontic map of Iran, Teritise on the Geology of Iran ,1:1000,000 Scale .1974.


ملک زاده دیلمقانی ، توحید، زلزه خیزی و خطر زلزله در آذربایجان ، کتاب در حال انتشار-۱


۲-Fuenzalida , H, et al .(1997),Mechanism of the 1992 Erzincan.

Earthquake and its Aftershocks, Teefonis of Erzincan Basin an Decoupling on The North Anatolian Fault ,Geoph, J. Int,

Vol .129.pp.1-28

3-Ambraseys ,N,N ,and Melville ,1982

4- مهدی ، زارع ، خطر زمین لرزه در محدوده محور و مخزن سد در حال مطالعه بانه ، مجموعه مقالات اولین کارگاه تخصصی بررسی راهبردهای کاهش خسارات زمین لغزه در کشور ، پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله ، ۱۳۷۳

۵- ملک زاده دیلمقانی ، توحید، زلزله بزرگ و مخرب ۱۳۰۹ سلماس، سلماس ۱۳۸۴

 ==================================================


بررسی خطر لرزه در شهر ارومیه

 چهارمین کنفرانس بین المللی زلزله شناسی و مهندسی  در موضوع: بلایای طبیعی

در این مطالعه آنالیز احتمالاتی خطر لرزه در شهر ارومیه انجام گرفته است. برای این منظور ضمن بررسی تکتونیک لرزه ای منطقه به شعاع تقریبی ۲۰۰ کیلومتر، اطلاعات مربوط به سابقه لرزه خیزی نیز در این محدوده مورد بررسی و استفاده قرار گرفته اند. علیرغم تاریخچه لرزه ای نسبتا آرام شهر ارومیه، این شهر در غرب فرو افتادگی دریاچه ارومیه واقع شده که مابین دو مکانیزم گسلی بنیادی آناتولی و زاگرس بوده و در مجاورت گسل های فعالی همچون گسل تبریز، گسل سلماس و گسل پیرانشهر قرار گرفته است. بررسی بر روی عکس های ماهواره ای نشان می دهد راستای شکستگی های عمومی منطقه بجز در ناحیه شمال غربی اغلب در امتداد عمود بر گسل های بنیادی در راستای شمل غرب به جنوب شرق می باشند. با استفاده از روش Kijko & Sellevoll پارامترهای لرزه خیزی منطقه با توجه به طبیعت ناکامل آنها بدست آمده اند. آنالیز خطر لرزه با استفاده از این پارامترها و فرض ۴ رابطه کاهندگی و ۲ رابطه توان لرزه زایی گسل ها بوسیله برنامه کامپیوتری SEISSRISKIII انجام شده است. نقشه هم شتاب سطح طراحی معادل با10%احتمال فزونی در طول عمر ۵۰ سال با استفاده از یک شبکه10*12 تهیه گردیده است. حداکثر شتاب برای دوره بازگشت ۴۷۵ سال معادل (g)245 تخمین زده شده است که این مقدار انطباق خوبی با مقدار پیشنهادی استاندارد ۲۸۰۰ دارد و حاکی از متوسط بودن خطر لرزه در شهر ارومیه می باشد. با اینحال در صورتیکه خطواره های دریاچه ارومیه نیز بعنوان چشمه های بالقوه لرزه محسوب گردند مقدار شتاب مذ کور می تواند تا 0/315 g افزایش یابد.



کلمات کلیدی: آنالیز خطر لرزه، پارامترهای لرزه خیزی، روابط کاهندگی، درخت منطقی